Ostrów Lednicki – wyspa na jeziorze Lednica między Gnieznem a Poznaniem – od dziesiątek lat przyciąga uwagę wielu badaczy. To tu, w sercu wczesnopiastowskiego państwa, gdzie historia i legenda splatają się z codziennością władców Polski, archeolodzy wciąż odnajdują ślady dawnej potęgi pierwszych Piastów.
W sezonie badawczym 2025 zespół naukowców z Centrum Archeologii Podwodnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, pod kierunkiem dr hab. Andrzeja Pydyna, prof. UMK, we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, odkrył kolejne zabytki – cztery wczesnośredniowieczne włócznie.
Ten sezon miał być spokojny, a okazał się jednym z najbardziej emocjonujących w ostatnich latach – mówią archeolodzy podwodni.
Skarb z dna jeziora
Jezioro Lednica od dziesięcioleci zaskakuje naukowców. Z jego dna wydobyto imponującą kolekcję militariów z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego – ponad 280 egzemplarzy, w tym 145 toporów, 64 groty włóczni i 8 mieczy. Odkryte w 2025 roku artefakty powiększają tę największą w Europie kolekcję wczesnośredniowiecznej broni pochodzącej z jednego stanowiska archeologicznego o kolejne elementy.
Włócznia z drzewcem
Pierwsza z włóczni posiada żelazny grot o romboidalnym kształcie oraz jesionowy drzewiec zachowany w kilku fragmentach. Jej łączna długość wynosi około 2,1 metra. Broń zakończona była pierścieniem z poroża, co czyni ją unikatową.
Smukły grot z ornamentem
Z drugiej włóczni zachował się smukły, delikatny grot przypominający liść wierzby, z ornamentem w formie wężykowatej linii wilczych zębów.
Grot wykonany techniką dziwerowania
Trzeci z zabytków to najdłuższy grot spośród odkrytych – o trójkątnym profilu, wykonany w technice dziwerowania, czyli wielokrotnego skuwania stopów żelaza o różnym składzie.
Książęca włócznia
Największe emocje wzbudza czwarta włócznia, określana mianem książęcej. Z broni zachował się bogato zdobiony grot ze skrzydełkami. Stalowe ostrze umieszczono na misternie dekorowanej tulei pokrytej złotem, srebrem i brązem. Ornamenty spiralne, triskelionowe i plecionkowe wskazują na symboliczny, rytualny charakter przedmiotu.
To nie była zwykła broń. Włócznia ta mogła pełnić funkcję symbolu władzy, insygnium wojownika wysokiego rodu lub przedmiotu o charakterze rytualnym – twierdzą archeolodzy podwodni z Torunia.
Nowoczesne badania
Aby poznać tajemnice włóczni, zespół prof. Piotra Targowskiego zastosował makrofluorescencję rentgenowską (MakroXRF), która pozwala zidentyfikować rozkład pierwiastków na powierzchni metalu. Przeprowadzono także analizy dendrologiczne i datowanie radiowęglowe, które potwierdziły, że włócznie pochodzą z początku XI wieku. Drewno drzewców to jesion – popularny w średniowieczu materiał na broń. Wspólnie z AGH w Krakowie zaplanowano kolejne badania – tomografię rentgenowską i analizy izotopowe metali, które pozwolą ustalić pochodzenie i technologię produkcji. Konserwacją zabytków zajmie się zespół prof. Piotra Niemcewicza z UMK, we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Po zakończeniu prac włócznie trafią na wystawę muzealną.
Wojna czy rytuał?
Dlaczego tyle broni znalazło się w jeziorze Lednica? Naukowcy rozważają dwie hipotezy.
Hipoteza militarna
Broń mogła trafić do jeziora podczas walk o gród lednicki w latach 30. XI wieku, gdy po śmierci Mieszka II Polskę najechał Brzetysław czeski.
Hipoteza rytualna
Alternatywne wyjaśnienie zakłada, że broń wrzucano do jeziora celowo – jako ofiarę dla bogów lub duchów. Woda miała znaczenie symboliczne – była postrzegana jako brama do świata zmarłych.
Dziedzictwo Ostrowa Lednickiego
Włócznie z jeziora Lednica to nie tylko militarne artefakty. To „ukryta w jeziorze opowieść” o początkach Polski – o władzy, wierzeniach i sztuce wczesnego średniowiecza. Dzięki pracy archeologów podwodnych i konserwatorów, już wkrótce będzie można je podziwiać w ekspozycji Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Badania prowadzone przez Centrum Archeologii Podwodnej UMK pokazują, że Ostrów Lednicki wciąż nie powiedział ostatniego słowa.
Zespół naukowy
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu:
dr hab. Andrzej Pydyn, prof. UMK • prof. dr hab. Piotr Targowski • dr hab. Piotr Niemcewicz, prof. UMK • dr inż. Magdalena Kowalska • dr Mateusz Popek • mgr Konrad Lewek • mgr Arletta Piasecka
Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy:
dr Andrzej Kowalczyk • dr Paweł Sankiewicz • mgr inż. Łukasz Broński
Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie:
prof. dr hab. inż. Marek Krąpiec
